Upanishad 33 Transliteration

ॐ अथातः पृथिव्यादिमहाभूतानां समवायं शरीरम्। यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजो यत्संचरति स वायुर्यत्सुषिरं तदाकाशम् ॥

श्रोत्रादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि । श्रोत्रमाकाशे वायौ त्वगग्नौ चक्षुरप्सुजिह्वा पृथिव्यां घ्राणमिति । एवमिन्द्रियाणां यथाक्रमेण शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाश्चेति विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः ।।

वाक्पाणिपादपायुपस्थाख्यानि कर्मेन्द्रियाणि। तेषां क्रमेण वचनादानगमनविस-र्गानन्दा श्चैते विषयाः पृथिव्यादिमहाभूतेषु क्रमेणोत्पन्नाः ।।

मनोबुद्धिरहंकारश्चित्तमित्यन्त:करणचतुष्टयम्। तेषां क्रमेण संकल्पविकल्पाध्यव-सायाभिमानावधारणास्वरूपाश्चैते विषयाः । मन:स्थानं गलान्तं बुद्धेर्वदनमहंकारस्य हृदयं चित्तस्य नाभिरिति ।।

अस्थिचर्मनाडीरोममांसाश्चेति पृथिव्यंशाः। मूत्रश्लेष्मरक्तशुक्रस्वेदा अबंशाः । क्षुत्तृष्णा-लस्यमोहमैथुनान्यग्नेः । प्रचारणविलेखनस्थूलाक्ष्युन्मेषनिमेषादि वायोः । कामक्रोधलोभमोह-भयान्याकाशस्य ॥

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पृथिवीगुणाः । शब्दस्पर्शरूपरसाश्चापां गुणाः । शब्दस्पर्शरूपा-ण्यग्निगुणाः । शब्दस्पर्शाविति वायुगुणौ । शब्द एक आकाशस्य

सात्त्विकराजसतामसलक्षणानि त्रयो गुणाः ॥

अहिंसा सत्यमस्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहाः। अक्रोधो गुरुशुश्नूषा शौचं संतोष आर्जवम् ॥

अमानित्वमदम्भित्वमास्तिकत्वमहिंस्त्रता । एते सर्वे गुणाः ज्ञेयाः सात्त्विकस्य विशेषतः ॥

अहं कर्ताऽस्यहं भोक्ताऽस्म्यहं वक्ताऽभिमानवान्।एते गुणा राजसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवित्तमैः ।।

निद्रालस्ये मोहरागौ मैथुनं चौर्यमेव च। एते गुणास्तामसस्य प्रोच्यन्ते ब्रह्मवादिभिः ।।

ऊर्ध्वं सात्त्विको मध्ये राजसोऽधस्तामस इति ।।

सत्यज्ञानं सात्त्विकम्। धर्मज्ञानं राजसम् । तिमिरान्धं तामसमिति ॥

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयमिति चतुर्विधा अवस्थाः । ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणचतुष्टयं चतुर्दशकरणयुक्तं जाग्रत्। अन्तःकरणचतुष्टयैरेव संयुक्तः स्वप्नः। चित्तैककरणा सुषुप्तिः । केवलजीवयुक्तमेव तुरीयमिति॥

उन्मीलितनिमीलितमध्यस्थजीवपरमात्मनोर्मध्ये जीवात्मा क्षेत्रज्ञ इति विज्ञायते ॥

बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया। शरीरं सप्तदशभिः सुसूक्ष्म लिङ्गमुच्यते ॥

मनो बुद्धिरहंकार खानिलाग्निजलानि भूः । एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे ॥

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चैव तु पंचमम् । पायूपस्थौ करौ पादौ वाक्चैव दशमी मता ॥

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च। त्रयोविंशतिरेतानि तत्त्वानि प्रकृतानि तु ॥

चतुर्विंशतिरव्यक्तं प्रधानं पुरुषः परः इत्युपनिषत्